Vikulöng vinnuferð til Úkraínu er á enda en þetta er í fimmta skiptið sem ég fer þangað frá því Rússar gerðu allsherjarinnrás 24. febrúar 2022. Fyrstu skiptin fór ég sem utanríkisráðherra en síðustu tvö fyrir hönd Evrópuráðsins vegna þess verkefnis sem ég tók að mér að vera sérstakur erindreki fyrir úkraínsk börn.

Þegar ég kom í desember 2022 sá ég borg sem var ekki bara mörkuð af stríði, heldur einkenndist hún af baráttuþreki, lífsgleði og þakklæti. Allt fólk sem ég hitti, hvort sem það var afgreiðslufólk á hótelum eða æðstu ráðamenn þjóðarinnar þökkuðu Íslendingum fyrir að standa með Úkraínu. Og hvert sem maður leit í borginni sá ég fólk sem var að reyna að gera gagn, huga að umhverfinu, halda hlutunum gangandi og leggja sitt af mörkum.

Ferðalagið sjálft er hluti af þeirri upplifun sem þúsundir stjórnmála- og embættismanna hafa fengið að reyna á síðustu fjórum árum. Flugumferð er bönnuð yfir öllu landinu og þess vegna er ferðast i 12-15 klukkustundir með næturlest. Ráðherrar og þjóðhöfðingjar sem eru vanir að ferðast eftir eigin hentugleika og í mestu þægindum fara um borð í ósköp hversdagslegar lestar í Póllandi og reyna að festa svefn á mjóum og hörðum bekkjum undir þunnu teppi. Mig grunar að í því hafi falist góð áminning fyrir marga um þá sameiginlegu mennsku sem stríðsrekstur Rússa ógnar.

Ferðaþreyta er fáranleg hugmynd þegar maður hittir íbúa í borg þar sem sprengjuregn og loftvarnaflautur hafa spillt næturfriði nánast hverja nótt í fjögur ár. Tilfinningarnar sem ég finn hjá sjálfri mér eru flóknar, eins og ég tilheyri heimi sem er fordekraður og heimtufrekur í samanburði. Ég strengi þess heit að vera þakklát fyrir það sem ég hef, en finn líka til skyldunnar að beita mér eins og ég get til í þágu þess réttláta málstaðar sem Úkraína berst fyrir, því ég veit að í því felst líka áminning verðmætin sem felast í þeirri samfélagsgerð sem hafa skapað okkur svo mikla velsæld. Þakklæti þeirra gagnvart því að það sé fólk í öðrum löndum tilbúið að hjálpa þeim er ómælanlegt og það er meira gefandi en flest sem ég hef gert.

Af fundi með forsetafrú Úkraínu, Olenu Zelenska um málefni barna

Ég heyri því reglulega fleygt heima að árásarstríð Rússlands í Evrópu komi ekki okkur við. Hópur fólks og hetjur lyklaborðsins virðast finna hjá sér þörf til þess að ausa sérstaklega úr skálum reiði sinnar yfir öllum stuðningi sem reynt er að veita Úkraínu meira að segja þegar það snýr að börnum sem hefur verið stolið frá foreldrum sínum.

Ég skil aðeins betur að margir eigi erfiðara með að venjast tilhugsuninni um að Ísland taki þátt í því að fjármagna kaup á vopnum og skotfærum. En, bara aðeins. Það voru vopn og skotfæri sem komu í veg fyrir að Rússlandi tækist að svínbeygja Úkraínu undir sig á nokkrum dögum. Það er vegna þessara vopna sem fólkið í Kænugarði og annars staðar í Úkraínu getur ennþá látið sig dreyma um raunverulegt frelsi.

Frjálsar manneskjur í fullvalda og sjálfstæðri Úkraínu gerðu nefnilega ekkert af sér annað en að velja sér samfélagsgerð sem tryggir grundvallarréttindi sem við njótum á hverjum degi í okkar örugga og fallega samfélagi. En fórnirnar eru miklar.

Þótt Rússum gangi minna en ekkert á vígvellinum þessi dægrin þá blasir villimennska þeirra við í Úkraínu. Mannfall almennra borgara hefur ekki verið meira frá upphafi stríðsins en á síðasta ári. Zhenya var gömul kona sem bjó í lítilli íbúð í Kænugarði. Hún lifði af helförina fyrir rúmum áttatíu árum, en eftir eina af mörgum og markvissum árásum Rússa á hitaveitukerfi Úkraínu í 20 stiga frosti dó hún úr kulda. Þegar maður er vakin við loftvarnarflautur um miðja nótt og hlustar á leiðinni í loftvarnakjallara hótelsins á sprengjuhljóðin þegar Úkraínumenn skjóta niður árásarvopn Rússa – áður en þau ná að eyðileggja orkuinnviði eða drepa almenna borgara – þá virkar frekar fáránleg sú hugmynd um að krónurnar okkar séu of fínar til þess að það megi kaupa fyrir þær vopn.

Íslendingar þekkja ekki stríð og við leyfum okkur að kalla okkur friðelskandi þjóð. Er það vegna þess að við höfum aldrei ráðist á neinn eða vegna þess að enginn hefur ráðist á okkur? Úkraínska þjóðin er friðelskandi eins og við, en hennar friði er raskað af stríðsþyrstum nágranna sem þolir ekki tilhugsunina að Úkraína sé frjáls, sjálfstæð og velji sér sína framtíð – með Evrópu. Í dag er úkraínska þjóðin í raun varnarveggur Evrópu. Erum við svo „friðelskandi“ að við látum okkur fórnir hennar litlu skipta?

Við styðjum Úkraínu margfalt minna en hin Norðurlöndin. Ef við deilum niður á hvern haus stuðningnum sem tilkynntur var um daginn jafngildir það um það bil hamborgara og Pepsí á hvern landsmann. Megum við leyfa okkur að vona að bandamenn okkar í Evrópu teldu öryggi okkar herlausu þjóðar meira virði en það?

Þegar næturlestin frá Kænugarði skilar mér yfir landamærin til Póllands blasir við annar stór sannleikur. Póllandi tókst að nýta tækifærið og losaði sig frá kæfandi og ofbeldisfullum faðmi Kremlarvaldsins. Þar blómstrar í dag evrópskt samfélag á grundvelli þeirra sömu gilda og úkraínska þjóðin lætur sig dreyma um að fái líka að umbylta þeirra samfélagi í átt til meiri velmegunar, réttlætis og öryggis.

Ég verð brátt komin heim í hlýja eldhúskrókinn minn, umkringd fólkinu sem ég elska mest, þegar ég fletti í gegnum Sunnudagsblað Morgunblaðsins – svo langt frá heimsins vígaslóð. Á meðan halda Úkraínumenn áfram að fórna öllu fyrir frelsið og friðinn sem við njótum án þess að borga reikninginn.