Ríkisstjórnin hefur sett þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort Ísland eigi að sækja um aðild að Evrópusambandinu á dagskrá. Hvort sem um er að ræða einhvers konar áframhald á því ferli sem lauk án niðurstöðu um miðjan síðasta áratug eða nýtt ferli á sama grunni er að mínu mati tæknilegt atriði. Mikilvægara er að vitsmunaleg umræða eigi sér stað um stóru drættina í þeirri vegferð sem ríkisstjórnin ætlar að bjóða upp á og gera sér grein fyrir því að ákvörðun um að sækja um aðild, á grundvelli milliliðalauss umboðs frá þjóðinni, væri stærsta ákvörðun sem tekin hefur verið í utanríkismálum Íslands að minnsta kosti frá því við gerðumst aðilar að EES samstarfinu. Í þessu ljósi er ábyrgð okkar allra sem viljum hafa skoðanir á málinu mikil. Skylda stjórnvalda til þess að vanda undirbúning í hverju einasta skrefi er mest, en ákvörðun sem þessi er að sama skapi stærri en núverandi ríkisstjórn og stærri en flokkspólitískir hagsmunir.

Þar er spurningin undir

Ég skil að mörgum finnist að það eigi ekki að sundra þjóðinni með því að setja þetta mál á dagskrá, en bendi á tvennt. Annars vegar að okkur, sem höfum áhyggjur af því að umræðan verði of hatrömm, beri að líta sérstaklega í eigin barm og gætum þess að stuðla ekki sjálf að því vandamáli sem við viljum koma í veg fyrir. Hins vegar held ég að það sé óraunsætt miðað við þróun heimsmála um þessar mundir, þar sem réttarríki þjóða og alþjóðakerfið er í besta falli að riðlast og breytast en í versta falli að brotna, að íslenskt samfélag geti forðast spurningar um stöðu Íslands í heiminum. Hvernig sem við teljum að hagsmunum okkar, lífskjörum, fullveldi okkar og sjálfstæði til lengri tíma sé best borgið. Þar er spurningin um aðild að Evrópusambandinu undir – hvernig sem henni er svo svarað.

Hvað varðar væntingar um afleiðingar þess að sækja um þá er hálfur sannleikur að láta eins og þetta yrðu einfaldar eða léttar aðildarviðræður þar sem ekkert breytist hér heima fyrr en kemur að því að taka afstöðu til aðildarsamnings. Ef vel á að vera þá yrði stjórnkerfi okkar að miklu leyti undirlagt aðildarumsókn frá þeim tíma sem viðræður hæfust. En það er líka hálfur sannleikur að láta eins og þetta séu að öllu leyti aðlögunarviðræður, að því leyti að allri löggjöf yrði snúið á hvolf til að samræmast ESB löggjöf – stór hluti lagasafns okkar samræmist ESB löggjöf nú þegar. En yfirgripsmiklir og mikilvægir þættir lagaumgjarðar gera það ekki, fyrst og fremst þeir sem við íslenskt samfélag hefur einmitt viljað halda utan við þá sameiginlegu löggjöf.

Það er líka rangt að halda því fram að við værum ekki sjálfstæð þjóð eða fullvalda ef við værum aðilar að Evrópusambandinu, aðildarríki ESB eru auðvitað fullvalda og sjálfstæð ríki. Sum þeirra, eins og Eystrasaltsríkin, með sína erfiðu sögu, líta á það sem hornstein í fullveldi sínu að tilheyra stóru bandalagi. Þau rök hafa, hingað til, aldrei átt við Ísland, sem betur fer. Það er hins vegar hárrétt að í aðild fælist valdaframsal, sem stjórnarskrá okkar heimilar ekki. Gera þyrfti breytingar á stjórnarskránni til þess að löggjöf Evrópusambandsins muni hafa beina virkni á Íslandi, í stað þess fyrirkomulags sem nú er, þar sem EES löggjöf fær sömu íslensku þinglegu meðferð og önnur löggjöf.

Ef svarið verður nei í fyrirhugaðri kosningu í sumarlok er málið hins vegar úr sögunni í íslenskri pólitík, að minnsta kosti í fyrirsjáanlegri framtíð.

Ábyrgð okkar er mikil

Ábyrgð okkar allra sem kjósenda er því mikil, og er ekki úr vegi að hafa hugföst eftirfarandi orð Bjarna Benediktssonar eldri: „Undir ákvörðun kjósanda kann að vera komin hans eigin hamingja og heill þjóðarinnar. Um þvílíka ákvörðun dugir ekki að ætla, að allt komi í einn stað niður, eða að varpa vandanum yfir á aðra. Kjósandi verður að beita sinni eigin dómgreind, enda þarf hann ekki að gera öðrum en sjálfs síns samvizku reikningsskil. En þá ríður á, að kjósandi kunni að meta meira það, sem er mikilsvert, en hið smávægilega og setji ekki eigin augnabliksávinning ofar þjóðarhag. Slíkt kemur flestum í koll áður en langt um líður. Þess vegna ber kjósanda eftir föngum að kynna sér öll sjónarmið og skoðanir. Hann verður að hafa vit fyrir sér sjálfur.“

Þessi orð eiga vel við. En til þess að hægt sé að setja þessa ábyrgð á kjósendur verða þeir að geta gert einmitt það, beitt eigin dómgreind og kynnt sér sjónarmið. Þess vegna hefur það komið mér á óvart að stjórnarflokkarnir virðast vilja að umræðan snúist ekki um efni máls í raun. Stjórnmálamenn og stjórnvöld þurfa að vanda sig, en það verður í höndum kjósenda sjálfra að leggja yfirvegað mat á pólitískar, efnahagslegar og menningarlegar forsendur þeirra valkosta sem Ísland á í heiminum. Æðsti tilgangur allra stórra ákvarðana okkar sem nú byggjum Ísland er að tryggja sem best sjálfstæði, velsæld, varnir og fullveldi til langrar framtíðar og fyrir komandi kynslóðir. Um það snýst umræðan nú.