Undanfarin ár hef ég vakið athygli á þeim ógnum sem steðja að öryggi Íslands í heimi þar sem lög og reglur alþjóðakerfisins liggja undir skemmdum. Nú blikka viðvörunarljós heimskerfisins og í því felast ekki síður miklar hættur fyrir möguleika okkar til þess að tryggja áframhaldandi velsæld íslensks samfélags.

Mikill óróleiki hefur verið á alþjóðlegum mörkuðum undanfarnar vikur og mánuði. Verð á góðmálum hefur náð methæðum og fallið skarpt, og sveiflurnar eru nánast fordæmalausar. Hið sama má segja um rafmyntir.

Hagnaður stóru bandarísku tæknifyrirtækjanna er mikill en efasemdaraddir vara við því að undir yfirborðinu leynist vafi um arðsemi þeirra fjárfestinga sem þau eru að ráðast í. Frægir fjárfestar hafa varpað fram vangaveltum um að riðlun á gjaldeyrismarkaði kunni að vera í vændum, ekki síst vegna yfirdrifinnar skuldsetningar bandaríska ríkisins og algjörrar óvissu um stefnu Trump-stjórnarinnar varðandi Bandaríkjadal, en margir ráðgjafar forsetans telja að veruleg gengislækkun þjóni hagsmunum innlendrar framleiðslu.

Flestar ríkisstjórnir á Vesturlöndum eiga í basli með að tjasla saman fjárlögum og áhrif lýðfræðilegra breytinga eru smám saman að raungerast og valda tilheyrandi þrýstingi á ríkisfjármál og innviði. Víða hafa verið sett lög sem tryggja að bætur og lífeyrir hækki sjálfkrafa í takti við reiknaðar stærðir i hagkerfinu, og kostnaður við heilbrigðisþjónustu vex í takti við hækkandi lífaldur fólks og síhækkandi hlutfalls aldraðra í samfélaginu. Við þetta má bæta að fjárfesting í gagnaverum fyrir gervigreind er nú komin á það stig að bera má saman við stærstu innviðafjárfestingar sögunnar, þótt enn sé óljóst hvort, hvernig eða hvenær tekjustraumar standi undir fjárfestingunni.

Öll þessi þróun sem hér er nefnd er tilefni til þess að hafa áhyggjur og er kerfislæg á flestum Vesturlöndum.

Fjármálavæðing er ekki algóð

Sumt af þessari þróun má rekja til eðlisbreytingar á fjármálaumhverfinu. Í nýlegri umfjöllun hagfræðingsins Oren Cass (sem starfar hjá íhaldssömu hugveitunni American Compass) í New York Times kemur fram sú staðhæfing að fjármálavæðing í bandaríska hagkerfinu hafi í raun breytt tilgangi fjármálakerfisins úr því að vera vettvangur til þess að dreifa fjármunum til arðbærra verkefna í nokkurs konar hermilíkan þar sem hagnaður myndast með hugvitsamlegum gjörningum og veðmálum sem svipar til fjárhættuspila.

Cass segir að fjármálamarkaðirnir, sem voru upphaflega settir á laggirnar til þess að dreifa peningum á hagkvæman hátt um hagkerfið til þess að standa undir verðmætasköpun, hafi snúist upp í andhverfu sína. Í stað þess að fjármálamarkaðirnir næri atvinnulífið þá nærast þeir á þeim. Þetta segir Cass að dragi úr aðlögunarhæfni og nýsköpun í hagkerfinu.

Með öðrum orðum hefur þróun kapítalismans undanfarna áratugi hafi upphaflegur tilgangur hans skolast til. Of lítið eimir eftir af þeirri hugsun sem Theodore Roosevelt orðaði í upphafi síðustu aldar, um að markmiðið með frjálsum markaði sé meðal annars að gera þeim sem vinna með tækin smám saman mögulegt að eignast þau.

Hugmyndafræðin um frjálsan markað byggðist meðal annars á því að sem flestir fengju tækifæri til þess að bera ábyrgð á eigin rekstri og keppast í sanngjörnu umhverfi við að uppfylla þarfir meðborgara sinna. Þess í stað færast sífellt fleiri tegundir rekstrar undir eignarhald fjársterkra sjóða. Jafnvel smárekstur sem þrífst í nærumhverfinu eins og hverfispöbbar, veitingastaðir, hársnyrtistofur, bakarí og svo framvegis er seldur til nafnlausra fjárfesta. Í þessu felst grundvallarbreyting á því hvort og hvernig ábati frjálsra viðskipta skilar sér í auknum lífsgæðum almennings.

Grundvöllurinn er alltaf sá að raunverulegt frelsi og virk samkeppni sé ríkjandi.

Þessi þróun hefur átt sér stað alls staðar á Vesturlöndum en hún hefur þó hefur gengið lengst í Bandaríkjunum en er líka ráðandi í Bretlandi. Þau lönd, til dæmis í Evrópu, þar sem fjármálavæðingin er skemmra á veg komin sýna oft ekki sömu hagvaxtartölurnar, en þegar litið er til raunverulegra lífsgæða fólks þá er hæpið að segja að þau standi Bandaríkjunum langt að baki. Fólk lifir lengur við góða heilsu í Evrópu, fleiri fá betri heilbrigðisþjónustu með miklu lægri tilkostnaði, fólk getur leyft sér lengri frí og nýtur á flestan hátt meira öryggis.

Algengara er í Evrópu en Bandaríkjunum að enn séu starfræktir veitingastaðir þar sem frumkvöðullinn sjálfur starfar, verslanir þar sem eigandinn afgreiðir og kaffihús þar sem eini hluthafi rekstrarfélagsins sópar stéttina áður en opnað er á morgnana. Slíkur rekstur gerir kannski engan að milljarðamæringi en í honum geta þó falist mikil verðmæti og lífsgæðaaukning. Það er fleira í samfélaginu en útreikningar sem borgurunum bestum lífsgæðum, og ómögulegt er að horfa aðeins á annað hvort. Grundvöllurinn er alltaf sá að raunverulegt frelsi og virk samkeppni sé ríkjandi.

Fjárfestirinn Ray Dalio, sem þekktur er fyrir kenningar sínar um áhrif sögulegrar hringrásar á fjármálamarkaði hefur líka varað við óhóflegri fjármálavæðingu hagkerfisins og telur hana meðal annars leiða til hættulega mikils ójöfnuðar.

Dalio segir að Vesturlönd (ekki síst Bandaríkin) nálgist nú sjötta og síðasta tilveruskeið í lífi ríkjandi fjármálakerfis. Í því felst að brátt verði samfélagsleg vandamál í Bandaríkjunum óyfirstíganleg og máttur Bandaríkjadalsins þverri, forystuhlutverk Bandaríkjanna renni sitt skeið á enda og við taki ný heimsskipan efnahagsmála, sem of snemmt er að spá fyrir um hver verði. Hvort þetta reynist rétt treysti ég mér alls ekki að spá fyrir, en ljóst er að sú óvissa og sveiflurnar í alþjóðahagkerfinu sem við horfum upp á hafa oft verið undanfari meiriháttar breytinga, því miður oft sársaukafullra.

Trump tollar kollvarpa kerfinu

Á sama tíma og öll þessi kerfislægu vandamál blasa við hefur á ný skotið upp kollinum gömul grýla í alþjóðaviðskiptum; vopnvæðing viðskiptastefnu. Sterkasti talsmaðurinn í þeim efnum er Trump Bandaríkjaforseti sem leggur á tolla og hótar tollum til þess að knýja fram vilja sinn (eða einfaldlega til að hefna sín á persónulegum móðgunum). Ísland hefur ekki verið undanskilið í þessum efnum frekar en aðrir.

Áhrif stefnu (eða stefnuleysis) Trump-stjórnarinnar í tollamálum virðist enn ekki komin fram og að auki er enn beðið eftir niðurstöðu hæstaréttar Bandaríkjanna um hvort vopnvæðing Trump-stjórnarinnar á tollum standist stjórnarskránna.

Fleiri en Dalio hafa undanfarið talað á þeim nótum að vatnaskil hafi orðið í alþjóðakerfinu. Warren Buffet varar við því sem hann kallar „stríðsvæðingu“ viðskiptastefnu Bandaríkjanna, þar sem tollar eru notaðir í tilraunum til þess að svínbeygja önnur ríki undir hvaðeina sem hentar Trump-stjórninni hverju sinni.

Jamie Dimon, forstjóri JP Morgan Chase, tók í svipaðan streng í Davos þar sem hann sagði meðal annars að „Ameríka fyrst“ mætti ekki þýða „Ameríka ein á báti“ (og virðist þessi hóflega gagnrýni hans á stefnu Bandaríkjaforseta hafa leitt til þess að Trump boðaði tíu milljarða dollara málsókn á hendur bankanum vegna þess að hann var rekinn þaðan úr viðskiptum eftir uppþotin 6. janúar). Bill Ackman, forstjóri Pershing Square vogunarsjóðsins, hefur varað við því að heimurinn stefni í „sjálfskapaðan efnahagslegan kjarnorkuvetur“ ef þróunin í tollamálum heldur áfram á sömu leið.

Hvað með Ísland?

Og kemur þá loks að spurningunni um hvernig allt þetta tengist útflutningsdrifnu Íslandi, hagsmunum okkar og stöðu í heimi sem tekur hröðum og óhagstæðum breytingum.

Í raun eru líkindin við hefðbundin varnar- og öryggismál töluverð. Í tilviki varnarmála þá treystir Ísland á þrjár meginstoðir. Sú fyrsta eru alþjóðalögin sjálf, sem banna ríkjum að beita ofbeldi eða hótunum til þess að stela af þeim landi eða vanvirða lögsögu þeirra. Önnur stoðin er að til staðar séu alþjóðlegar stofnanir, Sameinuðu þjóðirnar þar fremstar, sem hafi leiðir til þess leiða deilumál til lykta og refsa þeim sem ekki lúta leikreglum heimsmála. Ef hvorugt dugir þá standa eftir bandalög einstakra ríkja sem hafa ákveðið að standa saman um að verjast ólöglegum ágangi.

Í tilviki Íslands og flestra Evrópuríkja er þar fyrst og fremst um Atlantshafsbandalagið að ræða. Eins og þekkt er þá er hugmyndin á bak við NATÓ sú að um leið og ráðist er á einn þá túlki öll aðildarríkin sem árás á sig sjálf. Einn fyrir alla og allir fyrir einn. Vonandi verða ekki breytingar þar á.

Íslendingar eru líka hluti af sameiginlegri viðbragðssveit tíu landa (Bretlands, Hollands, Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna) sem getur líka falið í sér fælingarmátt og vörn. Ef allt þetta riðlast þá er staðan fyrir fámennt og herlaust land eins og Ísland orðin býsna viðkvæm (og raunar gildir það sama um nánast öll ríki nema þau allra stærstu). Í heimi þar sem hver og einn þarf að verja sig sjálfur væri besta von Íslands fólgin í því að enginn hefði áhuga á að hafa af okkur afskipti, en það er hæpið í nútímavæddum heimi þar sem staðsetning Íslands er virkilega verðmæt í hernaðarlegu samhengi.

Þegar kemur að alþjóðaviðskiptum þá hefur skipan mála frá lokum síðari heimsstyrjaldar líka miðað að því að koma á fót reglum sem gera ríkjum erfitt að beita efnahagslegum „vopnum“ til þess að ná sínu fram. Hvað Ísland varðar þá eru stoðirnar svipaðar í eðli sínu og þær sem ég nefndi hér að ofan. Alþjóðlegir staðlar og samningar gilda og alþjóðlegum stofnunum hefur verið komið á fót til þess að skera úr um ágreining. Þótt þetta kerfi hafi aldrei virkað nákvæmlega eins og til stóð þá hefur það þó markað skýrar viðmiðunarreglur og dregið úr vopnvæðingu alþjóðaviðskipta. Þennan frið í alþjóðaviðskiptum hefur Trump-stjórnin rofið.

En rétt eins og með öryggismálin þá eru stoðirnar fleiri því einstök ríki hafa komið sér saman um sameiginlegar varnir gegn efnahagslegum árásum. Þetta gerist í formi bandalaga sem hafa í raun sama eðli og stofnanir á borð við Atlantshafsbandalagið. Ef einhver ætlar að nota efnahagsleg vopn til þess að refsa til dæmis Danmörku, þá er það ekki mögulegt nema að láta hið sama ganga yfir öll ríki Evrópusambandsins og gagnaðgerðir koma að sama skapi frá öllum 27 aðildarríkjunum. Að sama skapi væri óhugsandi að beita tiltekin ríki Bandaríkjanna viðskiptalegum hernaðaraðgerðum. Það er ekki hægt að setja sérstakan toll á innflutning frá Nebraska. Með öðrum orðum: Ef ráðist er á einn þá er ráðist á alla.

Stjórnvöld í Sviss voru hins vegar ein á báti þegar forseti Bandaríkjanna ákvað að leggja sérstaklega háan toll meðal annars vegna þess að forseti Sviss fór í taugarnar á honum. Sú atburðarás náði svo ákveðnum hápunkti (eða lágpunkti) þegar sendinefnd Sviss færði Trump gullstöng að gjöf.

Rétt eins og varðandi varnir gegn hernaðarlegum ógnum þá er staða fámenns ríkis á borð við Ísland viðkvæm í heimi þar sem almennar reglur ríkja ekki. Ef það er satt sem Jamie Dimon segir um að Ameríka eigi ekki að vera ein á báti, hvað má þá segja um Ísland?

Efnahagslegir bandamenn

Þau ríki sem standa okkur næst og eru utan Evrópusambandsins; Noregur, Bretland og jafnvel Kanada, vilja öll forðast að lenda milli steins og sleggju ef áfram molast undan hinu alþjóðlega kerfi viðskipta. Önnur ríki í kringum okkur eru líka farin að hugsa alvarlega um þessar spurningar, forysta samtaka norskra iðnrekenda fór nýlega að tala fyrir því að kannaðir væru möguleikar á að mynda tollabandalag með Evrópusambandinu.

Svipuð umræða á sér stað í Bretlandi þar sem áhugi er fyrir því að þétta aftur raðirnar með Evrópusambandinu þegar kemur að tollamálum. Mikilvægt er að fylgst sé með þessari umræðu og því hvort eitthvað verði úr þeim hugmyndum sem nú eru ræddar um að Úkraína hljóti einhvers konar aukaaðild að Evrópusambandinu. Ljóst er að Úkraína mun bæta mikilli varnargetu við Evrópusambandið sem yrði vel þegin (en ríki þess eru skuldbundin til að verjast saman) en ýmis ríki óttast að innflæði úkraínskrar landbúnaðarframleiðslu gæti ógnað hagsmunum landbúnaðar. Meira að segja Kanada hefur ámálgað hugmyndir um að tengja efnahagslegar varnir sínar við Evrópusambandið. Allar þessar þreifingar og vangaveltur geta skipt máli fyrir okkur og þess virði að fylgjast með út frá okkar hagsmunum.

Á þeim tímum óvissu sem í garð eru gengnir þarf íslenskt samfélag að horfast í augu við að landslag heimsmála mun hafa afgerandi áhrif á okkur; hvort sem það snýst um varnarmál eða viðskipta; og hvort sem okkur líkar það betur eða verr.

Í þessum breytta heimi er óhugsandi að Ísland komist upp með að spila fríspil ef deilur harðna. Rétt eins og varnarmálum þá getum við ekki stólað á að við séum svo smá og afskekkt að enginn nenni að skjóta á okkur í viðskiptastríði. Og fyrir þau sem halda að í slíkri stöðu felist mikil tækifæri þá fullyrði ég að sú hugmynd er algjörlega óraunsæ. Ísland hefur engin tækifæri til þess að gera flókna viðskiptasamninga á eigin vegum um heim allan. Jafnvel margfalt stærri þjóðir hafa fyrir löngu komist að þeirri niðurstöðu fyrir sína eigin hagsmuni. Rétt eins og varnar- og öryggismálum þá þurfum við efnahagslega bandamenn.