Rit gefið út af Sambandi Ungra Sjálfstæðismanna, Reykjavík 1980.

Sagt er að hægt sé að flokka fólk í tvo flokka. Annars vegar þau sem hafa tilhneigingu til þess að flokka fólk í flokka og hins vegar fólk sem hefur hana ekki. Í þessum ágæta brandara er að finna snjalla ádeilu á eina þá helstu meinsemd sem grafið getur um sig í opinberri umræðu; að reyna að troða margbreytilegum veruleikanum í ofur einfaldaða mynd.

Þetta er algengt í stjórnmálum og kallast skautun. Upprunalega hugmyndin um fulltrúalýðræði byggist á því að ábyrgt fólk kjósi sér þá fulltrúa sem endurspegla sem best þeirra eigin hugsjónir og hagsmuni við stjórn landsins. í þeirri hugmynd felst einnig að kjörnir fulltrúar hafi skyldu til þess að ráða fram úr viðfangsefnum samfélagsins með því að vinna saman, takast á um hugmyndir og leiðir með vitsmunalegum hætti og komast að niðurstöðu sem tekur eðlilegt tillit til ólíkra sjónarmiða og hagsmuna.

„Erfiðara að vera mannasættir en stríðsmaður“

Sjálfstæðisflokkurinn hefur í gegnum áratugina verið vettvangur þar sem þessi hugsun hefur verið í öndvegi. Birgir Kjaran lýsti þessu vel og fallega þegar hann skrifaði um nálgun flokksins á helstu viðfangsefnum síns tíma: „Leið Sjálfstæðismanna í samskiptum stéttanna er vafalaust talsvert vandrataðri en leið stéttabráttunnar og flokka þeirra, stéttarflokkanna. Þeir hefja merki einnar stéttar og hvetja til baráttu. Sjálfstæðismenn bera klæði á vopnin og hvetja til sátta,“ skrifaði hann í afmælisriti Heimdallar árið 1957, og bætti svo við: „Það er oftast erfiðara að vera mannasættir en stríðsmaður.“ Þótt ég hafi ekki þekkt til  þessara skrifa Birgis Kjaran þegar ég valdi mér Sjálfstæðisflokkinn sem vettvang fyrir stjórnmálaþátttöku, þá tala þessi orð beint inn í kjarna þeirrar trúar sem ég hef á erindi flokksins í íslenskum stjórnmálum.

Vitaskuld koma stundum upp þau málefni í stjórnmálum þar sem velja þarf leið og málamiðlun er ómöguleg. Á tímum Birgis lá slík átakalína milli byltingarafla marxismans annars vegar og lýðræðissinna hins vegar. Slíkar átakalínur er alltaf hægt að finna. Augljóslega gæti Sjálfstæðisflokkurinn ekki átt mikla samleið með stjórnmálaöflum sem vilja grafa undan grundvallargildum frjálslynds lýðræðis. Milli fólks með ólíkar skoðanir á útfærslum og leiðum er þó oftast hægt að leggja gagnvegi ef sátt ríkir um undirstöðunálgun á mannlegt samfélag. Um leiðirnar er eðlilegt að hugsandi fólk hafi ólíkar skoðanir. Eða eins og Birgir Kjaran orðaði það: „Að okkar viti eru það einmitt þessi margbreytilegu viðhorf, sem gera menn að vitsmunaverum, en ekki gervifólki.“ 

Um Sjálfstæðisstefnuna sagði hann að meginmarkmið hennar væri „aukin lífshamingja til handa einstaklingum og þjóðarheild, og skemmstu leiðina að því markmiði teljum við hvern einstakling rata best sjálfan,“ en leggur þó drjúga áherslu á mikilvægi þess að hver einstaklingur sé hluti af samfélagi við annað fólk og að gæta þurfi að því að hagsmunir og réttur einstaklinga skerðist ekki vegna of mikils valdasamdráttar í efnahagslífnu á grundvelli einokunar eða of sterkra hagsmuna.

Heilbrigð stjórnmál

Það er til marks um heilbrigð stjórnmál þegar fólk úr ólíkum flokkum lítur á sig sem kollega og keppinauta í heilbrigðri samkeppni um leiðir að betra samfélagi. Í þannig umhverfi gefast stundum möguleikar til þess að toga skynsamt fólk í áttina til sín, eða tækifæri til þess að þroska sína eigin afstöðu. Á hinn bóginn er það varasöm vegferð þegar pólitíkin snýst um flokkadrætti eingöngu, þar sem fólk er afskrifað sem óvinir og hugmyndir hundsaðar vegna þess hvaðan þær koma.

Þegar kemur að baráttu stjórnmálanna um hugsjónir og hagsmuni er að mínu mati mikilvægt að temja sér það sem Birgir sagði um að heilbrigð nálgun á málefni samfélagsins væri engin séreign Sjálfstæðismanna heldur séu þær „máttarviðir í hugmyndaheimi fjölda annarra, sem aðrar leiðir vilja fara í stjórnmálum.“ Þessi yfirvegaða virðing fyrir sjónarmiðum annarra á ekkert skylt við ístöðuleysi, heldur felst í henni djúpstæður metnaður til þess að leyfa þjóðinni allri að njóta þess besta sem felst í frjálslyndu lýðræðisskipulagi. Og með svona nálgun dregur úr hættunni á því að umræðan í samfélaginu togist út á jaðra skautunar, og óbrúanleg gjá heiftar og vantrausts verði hið ríkjandi landslag í stjórnmálunum. 

Sú djúpa og mannvænlega hugsun sem birtist í skrifum Birgis Kjaran og fleiri hugmyndafræðilegra leiðtoga Sjálfstæðisflokksins vekur hjá mér stolt yfir því að vera Sjálfstæðismaður og að hafa lagt mig fram um að fylgja í þeirra fótspor og marka mín eigin. Í krafti sannfæringar og hugmyndafræði sem gerir manneskjunni kleift að leita hamingjunnar og vera frjáls.