Greinin birtist í hátíðarriti Orators, febrúar 2026

Ástæður þess að fólk velur laganám í háskóla eru margar. Í mínu tilviki var það aðallega vilji og áhugi á að skilja hvernig leikreglur eru settar og hlutverk lögfræðinnar í þrískiptingu ríkisvaldsins, stjórnmálum og þar með samfélagsgerð okkar. Önnur ástæða var praktísk nálgun. Ég valdi nám sem veitti mér svigrúm til að sinna áhugaverðum verkefnum sem ég vissi ekki hver yrðu og möguleika til þess að vera sjálfstæð og geta greitt mína reikninga.

Við búum í samfélagi sem byggist á góðum hugmyndum. Þrískipting ríkisvaldsins, frelsið, fullveldið, ábyrgð á eigin málum, lýðræði, friðsamleg samskipti og verslun við umheiminn, og virðing fyrir réttarríkinu og persónulegum mannréttindum eru uppskrift sem virkar. Það sjáum við á öllum mælikvörðum lífsgæða borgara og stöðu ríkja. Á grundvelli þessara grundvallarhugmynda hafa lánsömustu kynslóðir veraldarsögunnar fengið tækifæri til þess að blómstra á Vesturlöndum frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar. Allir sem lesa þennan texta teljast til þessa hóps og flest höfum við stærstan hluta ævi okkar notið allrar þessara gæfu án þess að leiða hugann sérstaklega að því hversu einstök hún er í sögulegu samhengi.

En þótt við tökum þessari stöðu sem sjálfsagðri, og leiðum sjaldan hugann að því hvernig hún gæti verið öðruvísi, þá búum við öll yfir þeirri vitneskju úr skólagöngu okkar að fyrir einungis rúmlega einni mannsævi var Evrópa í rúst eftir að andstæðingar allra þessara góðu hugmynda komust til valda með lýðræðislegum hætti, og héldu svo völdunum með því að taka lýðræðið og réttindi einstaklinga úr sambandi. Við sem lærum lögfræði höfum ríkari skyldur til að halda þessu samhengi til haga og spurningin er hvort við sem samfélag nennum að hafa fyrir því að standa vörð um góðu, réttlátu og manneskjulegu hugmyndirnar þegar að þeim er sótt. Sú varðstaða krefst fyrirhafnar og jafnvel vilja til þess að færa fórnir.

Það er margt í þróun alþjóðamála sem við á Íslandi höfum ekki stjórn á eða vald yfir. Það er margt sem getur gerst sem hefur bein áhrif á okkur hér, jákvæð og neikvæð. Sú þróun sem varð eftir síðari heimsstyrjöld um að ríki séu nokkuð jöfn fyrir alþjóðakerfinu, óháð stærð og herstyrk, hefur haft gríðarleg jákvæð áhrif á Ísland. Við unnum okkur ekki inn tækifæri síðustu áratuga með því að færa sjálf fórnir, en engu að síður byggist sú heimsmynd sem hefur reynst okkur svo vel á fórnum. Hermenn annarra þjóða börðust, féllu og sigruðu fyrir frelsið sem við njótum. Á þessu höfðum við enga stjórn. Hins vegar megum við vera stolt af því að okkur Íslendingum hefur lánast að spila býsna vel úr okkar stöðu. Við erum frjáls, rík, vel menntuð, hraust og hamingjusöm þjóð vegna þess að við höfum nýtt tækifærin vel.

Ég hef áhyggjur af því að heimurinn stefni nú hraðbyri í ranga átt. Núverandi leiðtogar Bandaríkjanna, forystuþjóðarinnar um þessa góðu heimsmynd, virðast nú lítið vilja kannast við hana. Kannski er það tímabundin krísa. Kannski ekki. Hvor sem raunin verður þá mun reyna á íslenskt samfélag eins og önnur. Ég tel að það muni skipta raunverulegu máli á næstu misserum að við þekkjum gildismat okkar, fyrir hvað við stöndum, hvað skiptir okkur mestu máli sem samfélag og í samfélagi þjóða. Við sem lærum og skiljum gangverk samfélagsins út frá lögum höfum sérstakar skyldur á svona tímum. 

Það er mikilvægt að átta sig á veruleikanum eins og hann er, en haga ekki málflutningi okkar og ákvarðanatöku út frá veröld sem var. Þess vegna eigum við að vera heiðarleg í málflutningi og stöðumati. Hluti af því er að benda á og undirbúa okkur undir að margt í þróun heimsmála mun skilyrða valkosti okkar umfram það sem verið hefur. Ef við ætlum að standa vörð um frjálslynt lýðræðissamfélag og fullveldi okkar í flóknari heimi er það ekki bara einfeldningslegt að halda sig við gamlar kreddur, heldur getur það verið beinlínis hættulegt.