Froskurinn sem soðnar smám saman í potti er gagnleg myndlíking. Samkvæmt henni er hægt að sjóða frosk með því að setja hann í pott af volgu vatni þar sem honum líður bærilega en hita svo smám saman undir honum þar til vatnið er komið á suðu og froskurinn fattar ekki að koma sér upp úr pottinum. Hann drepst í pottinum því að hann aðlagast hækkandi hitastigi þar til það er orðið of seint. Rithöfundurinn Ernest Hemingway sagði svipaðan hlut um það hvernig menn verða gjaldþrota: „Smám saman…og svo skyndilega.“

Hvort sem líkingin um froskinn er sannleikanum samkvæm eða ekki þá er hún gagnleg. Ég hef ekki prófað að gera þessa tilraun en mig grunar stundum að við sem samfélag séum í einhverjum skilningi að upplifa eitthvað svipað og blessaður froskurinn.

Í mörg ár hafa margir varað við því að óheillaþróun sé að eiga sér stað hvað varðar upplýsingaumhverfið okkar. Þótt það sé kannski harkalegt að segja það beint út, þá er líklega nákvæmast að lýsa því þannig að vestræn samfélög séu smám saman að forheimskast. Ekki af því manneskjan sé að breytast heldur vegna þess að umhverfið okkar hefur breyst og það hefur áhrif á okkur. Svipaðar áhyggjur eru ekki nýjar af nálinni og hafa ágerst að minnsta kosti frá því sjónvarpið tók við af lesnu efni sem helsta uppspretta upplýsinga og frétta. Þar sem lýðræðið byggist á því að allur almenningur hafi skilning á samfélaginu blasir við að niðurbrot á vitsmunalegu umhverfi getur leitt af sér raunverulegar hættur.

Lengst af hafa flest okkar viljað gera lítið úr slíkum áhyggjur og fundist þær uppskrúfaðar og hrokafullar. Engu að síður hefur blasað við öllum að á undanförnum áratugum hafa gæði opinberrar umræðu versnað. Rannsóknir í Bandaríkjunum hafa til dæmis sýnt að orðræða stjórnmálanna hefur orðið einfaldari; orðaforðinn minnkar, setningar styttast og flóknar hugsanir eiga síður upp á pallborðið. En vandinn er að margt í heiminum er raunverulega flókið og það er ekki hægt að tala um flókin mál með einfeldningslegum hætti. Ef opinber umræða hættir að ráða við flókin viðfangsefni þá er hætt komið fyrir lýðræðinu. Enn verra er ef stjórnmálamenn sjálfir og fjölmiðlar missa getuna til þess að skilja flókin samhengi hlutanna.

Margt bendir til þess að eftir hægfara hrörnun á gæðum opinberrar umræðu á Vesturlöndum hafi orðið hrun á allra síðustu árum. Margir ólíkir hlutir hafa smám saman stuðlað að þessari stöðu sem skyndilega virðist orðin óviðráðanleg. Hrun hefðbundinna, sjálfstæðra og ritstýrðra fjölmiðla er ein skýring. Síbylja innihaldslausrar afþreyingar er önnur, og stjórnlausar „framfarir“ í framleiðslu- og dreifingartækni stafræns slors er sú þriðja. Í ofanálag hafa hefðbundnar uppsprettur trausts í samfélaginu sjálfar farið illa með það og grafið undan eigin trúverðugleika (til dæmis í tengslum við heimsfaraldurinn).

En líklega hefði verið erfitt að finna marga sem raunverulega hefðu spáð fyrir um stöðuna eins og hún er nú orðin í Bandaríkjunum þar sem forsetinn sjálfur er fremstur í flokki þeirra sem menga upplýsingaumhverfið með linnulausum ósannindum.

Í vikunni tók breska dagblaðið Guardian saman tíu dæmi (af þúsundum) um færslur sem Trump Bandaríkjaforseti hefur sett út á samfélagsmiðla frá því hann tók við embætti. Í öllum tilvikunum hafði verið notast við gervigreind til þess að smíða myndefni sem ætlað var að hafa tiltekin áhrif. Sum dæmin eru nokkuð sakleysisleg, en vart sæmandi virðingu embættisins. Til dæmis hefur forsetinn birt myndir þar sem búið er að teikna hann sem vöðvabúnt með geislasverð fyrir framan bandaríska fánann og með skallaerni á sitthvorri öxlinni. Hann birti mynd sem sýndi hann sjálfan sem nýjan páfa. Þá hefur hann látið teikna sig með kórónu á gerviforsíðum tímarits þar sem hann er kallaður konungur. Þessi meinta fyndni hefur öll alvarlegan, og jafnvel ískyggilegan undirtón. Enn smekklausara var svo myndband sem sýndi hann í flugvél dreifa mykju eða mannaskít yfir mótmælendur. Alvarlegri eru nýleg dæmi þar sem Hvíta húsið hefur beinlínis falsað fréttamyndir til þess að ýta undir áróður sinn, en þetta gerðist í síðustu viku með svo áberandi hætti að engum dettur í hug að þræta fyrir brotið. Þar var skrumskæld mynd af mannréttindalögfræðingi sem handtekin var í Minneapolis. Hún hafði verið handtekin fyrir mótmæli og ljósmynduð þar sem hún gekk hnarreist af vettvengi, en fölsuð mynd Hvíta hússins sýndi hana grátbólgna og þar hafði húðlitur hennar þar að auki verið dekktur umtalsvert og önnur útlitseinkenni ýkt. Ég hvet lesendur til þess að fletta þessu upp frá forseta Bandaríkjanna og Hvíta húsinu, því sjón er sannarlega sögu ríkari.

Tækni-óligarkar
Við nálgumst þann stað að tjónið á upplýsingaumhverfinu á Vesturlöndum leiðir í ákveðið þrot. Hagsmunir örfárra tækni-óligarka og stjórnmálamanna sem tengjast þeim hafa algjöran forgang umfram almannahag. Staðan er miklu betri á Íslandi og í Evrópu en í Bandaríkjunum. En þróunin er alls staðar í sömu slæmu áttina. Spurningin er hvort það takist að stökkva upp úr pottinum áður en lýðræðið og vestræn menning hlýtur óbætanlegan skaða. Ástandið er því miður nú þegar miklu verri og hættulegri en flestir gera sér grein fyrir.